હિંદુ (વૈષ્ણવ)
દેવઊઠી એકાદશી
બીજાં નામ: પ્રબોધિની એકાદશી, દેવોત્થાન એકાદશી, કાર્તિકી એકાદશી
દેવઊઠી એકાદશી એ દિવસને ચિહ્નિત કરે છે જ્યારે વિષ્ણુ ચાર મહિનાની નિદ્રા (ચાતુર્માસ) માંથી જાગે છે. શાંત મોસમ પૂરી થાય છે: લગ્નો અને બીજાં શુભ કાર્યો ફરી શરૂ થઈ શકે છે, અને ઘણાં ઘરોમાં તુલસીના છોડનાં વિષ્ણુ સાથે લગ્ન ઉજવાય છે.
શા માટે ઉજવાય છે
ઘણા હિંદુઓ માને છે કે અષાઢની દેવશયની એકાદશીથી આ દિવસ સુધી વિષ્ણુ બ્રહ્માંડના સર્પ શેષ પર વિશ્રામ કરે છે. તેમના જાગવાને સંસારમાં આશીર્વાદના પુનરાગમન તરીકે ઊજવાય છે.
ઘણાં પરિવારો માટે તેનાથી લગ્નની મોસમ શરૂ થાય છે.
તેની પાછળની કથાઓ
વિષ્ણુની યોગનિદ્રા
પુરાણોમાં વિષ્ણુ વર્ષાઋતુના મહિનાઓમાં ક્ષીરસાગર પર યોગનિદ્રા, એટલે કે ધ્યાનમય નિદ્રા, માં સૂએ છે. આ દિવસે ભક્તો ગીતો, ઘંટડીઓ અને શંખ વગાડીને તેમને જગાડે છે.
લોકો શું કરે છે
- ઉપવાસ કે ફક્ત ફળ અને દૂધ લેવાં; બીજી સવારે વ્રત છોડવું
- ગીતોથી અને પૂજાસ્થાન પાસે વિષ્ણુનાં પગલાં દોરીને દેવને જગાડવા
- આ દિવસથી તુલસી વિવાહ, એટલે કે તુલસીના છોડનાં લગ્ન
- મહારાષ્ટ્રમાં પંઢરપુરની કાર્તિકી એકાદશી યાત્રા
- ઘણાં ઘરોમાં તુલસી કે પૂજાસ્થાનની આસપાસ શેરડી મુકાય છે
પહેલી વાર જોડાવું
- જો તમને તુલસી વિવાહમાં બોલાવવામાં આવે, તો સાદાં તહેવારનાં કપડાં અને નાનો ચઢાવો પૂરતાં છે
દેવને જગાડવા
ઉત્તર ભારતનાં ઘણાં ઘરોમાં સ્ત્રીઓ પૂજાસ્થાન પાસે ચોખાના ખીરા કે ચૉકથી વિષ્ણુનાં પગલાં કે એક સાદું ચિત્ર દોરે છે. સાંજે પરિવાર શેરડી, શિંગોડાં અને શક્કરિયાં જેવાં મોસમી ફળો અને એક દીવા સાથે ભેગો થાય છે. તેઓ ઘંટડીઓ વગાડે છે કે સૂપડું થપથપાવે છે અને દેવને ઊઠવા વિનવતાં પરંપરાગત ગીતો ગાય છે, જે તેમના વિશ્રામના અંતનો સંકેત છે.
ચાતુર્માસ
દેવશયની એકાદશીથી આ દિવસ સુધીના ચાર મહિનાને ચાતુર્માસ કહે છે. આ સમયે ઘણા લોકો વ્રત લે છે, જેમ કે અમુક ખોરાક છોડવો, રોજ શાસ્ત્ર વાંચવું કે દિવસમાં એક વાર જમવું, અને મોટા ભાગનાં પરિવારો લગ્ન ટાળે છે. દેવ ઊઠી એકાદશીથી ચાતુર્માસ પૂરો થાય છે.
પંઢરપુરમાં કાર્તિકી એકાદશી
મહારાષ્ટ્રમાં આ દિવસ કાર્તિકી એકાદશી છે, અષાઢી એકાદશી પછી પંઢરપુરના વિઠ્ઠલ મંદિરની વર્ષની બીજી મોટી યાત્રા. આ જ દિવસથી તુલસી વિવાહ શરૂ થાય છે, અને લગ્નની મોસમ ખૂલે છે. ઘણાં પરિવારો ફળ-દૂધનું વ્રત રાખે છે; ધીમેથી વ્રત છોડવા સાબુદાણાની ખીચડી અજમાવો.
લોકો પૂછે છે
ચાતુર્માસ શું છે?
વર્ષાઋતુના ચાર મહિના, દેવશયની એકાદશીથી આ દિવસ સુધી, જે પરંપરાથી વ્રત અને સંયમનો સમય છે.
આગળ વાંચો
સ્રોત
રીતરિવાજ પરિવારો, સમુદાયો અને પ્રદેશો પ્રમાણે જુદા હોય છે. આ પેજ સામાન્ય પરંપરા જણાવે છે; તમારો પરિવાર કે મંદિર તેને જુદી રીતે કરી શકે.











