ઘરે સરળ પૂજા કેવી રીતે કરવી
પૂજા આરાધના છે: સરળ ભેટો સાથે ઈશ્વરનું એક પ્રિય અને આવકાર્ય મહેમાનની જેમ સન્માન કરવું. તેમાં બે મિનિટ લાગી શકે કે એક કલાક. તમારા દિવસ પ્રમાણે રીત પસંદ કરો.1
વ્યસ્ત સવાર કે સાંજ માટે.
- હાથ-મોં ધોઈ શાંત થાઓહાથ અને ચહેરો ધોઈ લો. તમારા પૂજાસ્થાન કે ઇષ્ટદેવના ચિત્ર સામે શાંતિથી ઊભા રહો કે બેસો.
- દીવો પ્રગટાવોએક દીવો કે અગરબત્તી પ્રગટાવો.
- કંઈક અર્પણ કરોએક ફૂલ, થોડું જળ કે બસ જોડેલા હાથ અર્પણ કરો.
- પ્રાર્થના કરોકોઈ નાની પ્રાર્થના કે મંત્ર બોલો જે તમે જાણતા હો, જેમ કે ૐ, કે દિલથી વાત કરો.
- પ્રણામ કરોજોડેલા હાથે માથું નમાવો, અને આ શાંતિ તમારા દિવસમાં સાથે લઈ જાઓ.
લગભગ 10 મિનિટ. રોજની પૂજામાં વપરાતા પાંચ ઉપચાર (પંચોપચાર).
- તૈયારી કરોપૂજાસ્થાન સાફ કરો, હાથ-મોં ધુઓ અને તમારી થાળી ગોઠવો. શરૂઆત માટે દીવો પ્રગટાવો.
- દેવતાનું સ્મરણ કરોએક પળ શાંતિથી બેસો અને દેવતાને તમારા હૃદયમાં આમંત્રો.
- ગંધ: સુગંધમૂર્તિ કે ચિત્ર પર થોડું ચંદન કે કંકુ લગાવો.
- પુષ્પ: ફૂલફૂલ કે પાંખડીઓ અર્પણ કરો.
- ધૂપ: અગરબત્તીપ્રગટેલી અગરબત્તીને દેવતા સામે હળવેથી ફેરવો.
- દીપ: દીવોદીવો અર્પણ કરો, પછી આરતી ગાઓ કે બોલો.
- નૈવેદ્ય: ભોગફળ કે મીઠાઈ અર્પણ કરો. પછી તે પ્રસાદ બને છે, જે પરિવાર સાથે વહેંચાય છે.
- સમાપનપ્રણામ કરો, અને ઇચ્છો તો પૂજાસ્થાનની એક વાર જમણી બાજુથી પ્રદક્ષિણા કરો.
પરંપરાગત પુસ્તિકાઓમાં જણાવેલાં સોળ પગલાં (ષોડશોપચાર). પરંપરા પ્રમાણે પગલાં જુદાં હોઈ શકે.
- આવાહન: આમંત્રણદેવતાને આમંત્રો, જેમ કોઈ સન્માનિત મહેમાનનું સ્વાગત કરીએ.
- આસન: બેસવાનું સ્થાનઆસન અર્પણ કરો.
- પાદ્ય: ચરણ ધોવાનું જળચરણ ધોવા માટે જળ અર્પણ કરો.
- પ્રક્ષાલનધોવા માટે જળ અર્પણ કરો.
- અર્ઘ્ય: પીવાનું જળમુખ માટે જળ અર્પણ કરો.
- સ્નાનપ્રતીકાત્મક સ્નાન (અભિષેક) માટે જળ કે દૂધ અર્પણ કરો.
- વસ્ત્રએક કપડું કે નવાં વસ્ત્ર અર્પણ કરો.
- યજ્ઞોપવીતજનોઈ અર્પણ કરો, કે દેવી માટે મંગળ સૂત્ર.
- ગંધ: સુગંધચંદન, કંકુ કે હળદર અર્પણ કરો.
- પુષ્પ: ફૂલફૂલ કે માળા અર્પણ કરો.
- ધૂપ: અગરબત્તીઅગરબત્તી અર્પણ કરો.
- આરતી: દીવોઆરતી ગાતાં દીવો ફેરવો.
- નૈવેદ્ય: ભોગચોખા, ફળ અને મીઠાઈ જેવું ભોજન અર્પણ કરો.
- તાંબૂલપાન અને સોપારી, ચોખાના દાણા કે એક સિક્કો અર્પણ કરો.
- નમસ્કાર: પ્રણામઆખા પરિવાર સાથે પ્રણામ કે સાષ્ટાંગ દંડવત કરો.
- પ્રદક્ષિણા અને વિદાયદેવતાની જમણી બાજુથી પ્રદક્ષિણા કરો, પછી પ્રેમથી વિદાય લો.
તમારે શું જોઈએ
પૂજા પાછળનો વિચાર
ઘરની પૂજામાં દેવતાને એક સન્માનિત મહેમાનની જેમ ગણાય છે: સ્વાગત થાય છે, આસન, જળ, ફૂલ, પ્રકાશ અને ભોજન અર્પણ થાય છે, ભજનોમાં તેમની સ્તુતિ થાય છે, અને પછી પ્રેમથી વિદાય અપાય છે.1
પાંચ કે સોળ ઉપચાર
પરંપરાગત પુસ્તિકાઓ પાંચ ઉપચાર (પંચોપચાર: ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ અને નૈવેદ્ય) કે સોળ ઉપચાર (ષોડશોપચાર)થી પૂજાનું વર્ણન કરે છે, અને લાંબાં સ્વરૂપોનું પણ.1
તમારા પરિવારની રીત સૌથી પહેલાં
પગલાં, પ્રાર્થનાઓ અને અર્પણ પ્રદેશ, પરંપરા અને પરિવાર પ્રમાણે જુદાં હોય છે. જો તમારા પરિવાર કે મંદિરની પોતાની રીત હોય, તો તેનું જ પાલન કરો. આ ગાઇડ એક હળવી શરૂઆત છે, નિયમોનું પુસ્તક નહીં.1
ઘરનું પૂજાસ્થાન
ઘરનું પૂજાસ્થાન (જેને ક્યારેક મંદિર કે પૂજાઘર કહે છે) આખો ઓરડો, એક કબાટ કે એક સાદી છાજલી હોઈ શકે. તેમાં સામાન્ય રીતે પરિવારના ઇષ્ટદેવોની મૂર્તિઓ કે ચિત્રો હોય છે, સાથે દીવો, અગરબત્તીનું સ્ટૅન્ડ, નાની ઘંટડી, જળનો લોટો અને અર્પણની થાળી. તેને સ્વચ્છ રખાય છે અને ઘણી વાર તાજાં ફૂલોથી શણગારાય છે.
એક સામાન્ય દૈનિક પૂજા
રીતરિવાજો બહુ જુદા જુદા છે, પણ એક સરળ દૈનિક પૂજામાં ઘણી વાર આ સામેલ હોય છે:
- તૈયારી: સ્નાન અને પૂજાસ્થાનની સફાઈ.
- દીવો પ્રગટાવવો: અંધકાર દૂર કરતા જ્ઞાનના પ્રકાશનું પ્રતીક.
- અગરબત્તી અર્પણ કરવી: જગ્યાને સુગંધથી ભરવી.
- ફૂલ, જળ અને ભોજન અર્પણ કરવાં: ભક્તિ સાથે. દેવતાને અર્પણ કરેલા ભોજનને નૈવેદ્ય કહે છે.
- પ્રાર્થના કે મંત્ર: પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે બોલાય કે ગવાય છે.
- આરતી: દેવતા સામે દીવાને ગોળ ગોળ ફેરવવો, ઘણી વાર ગાતાં ગાતાં.
- પ્રસાદ વહેંચવો: અર્પણ કરેલું ભોજન આશીર્વાદ રૂપે વહેંચાય છે.
પરંપરાગત ગ્રંથો અર્પણોના ઔપચારિક ક્રમ જણાવે છે, જેમ કે પાંચ (પંચોપચાર) કે સોળ (ષોડશોપચાર), જે ખાસ પ્રસંગોએ વપરાય છે.
પૂજા ક્યારે થાય છે
ઘણા પરિવારો સવારે અને સાંજે પૂજા કરે છે. કેટલાક વ્યસ્ત દિવસોમાં તેને ટૂંકી રાખે છે અને તહેવારો કે કોઈ દેવતા સાથે જોડાયેલા અઠવાડિયાના ખાસ દિવસોએ લાંબી.
બાળકો અને પૂજા
- બાળકો સામાન્ય રીતે જોડાઈને શીખે છે: ઘંટડી વગાડવી, ફૂલ ચઢાવવાં કે આરતીમાં મદદ કરવી.
- દરેક પગલાનો અર્થ સમજાવવાથી બાળકો પોતાને તેનો ભાગ અનુભવે છે.
- ઘણા પરિવારો તહેવારો દરમિયાન દેવતાની કોઈ કથા કહે છે.
અનેક પરંપરાઓ
પૂજાતા દેવતા, પગલાંનો ક્રમ, પ્રાર્થનાઓ અને સમય પ્રદેશો, સમુદાયો અને પરિવારોમાં જુદાં જુદાં હોય છે. કોઈ એક સાચી રીત નથી. પરિવારો ઘણી વાર માતા-પિતા અને દાદા-દાદી પાસેથી મળેલા રીતરિવાજોનું, કે પોતાના મંદિરના માર્ગદર્શનનું પાલન કરે છે.
સ્રોત
હિંદુ પરંપરાઓ અનેક અને વૈવિધ્યસભર છે; પરિવારો અને ગુરુઓ આ વિચારોને જુદી રીતે સમજાવી શકે. છેલ્લી સમીક્ષા 19 નવેમ્બર 2026.











